ΤΩΡΑ |
Το παρεκκλήσιο του Αγίου Ελευθερίου βρίσκεται στη πλατεία Μητροπόλεως, στη νότια πλευρά του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου (η γνωστή Μητρόπολη των Αθηνών – διάρκεια αποπερατώσεως 1842 έως 1862. Ο ναός πιθανολογείται ότι έχει κτισθεί πάνω στα ερείπια ενός αρχαίου ναού, που ήταν αφιερωμένος στη θεά του τοκετού Ειλείθυια. Η Ειλείθυια είναι από τις αρχαιότερες θεότητες που γνωρίζουμε με το όνομά τους. Στα ιστορικά χρόνια τη συναντούμε πολλές φορές κι ας μην αξιώθηκε ποτέ να «ανεβεί» στον Όλυμπο και να συμπεριληφθεί στο ελληνικό Δωδεκάθεο. Οι μύθοι του αρχαίου κόσμου τη θέλουν κόρη του Δία και της Ήρας. Και ο Παυσανίας λέει πως γεννήθηκε στην Κρήτη, στο σπήλαιο της Αμνισού
Ο ΝΑΟΣ
Ο ναός είναι ένα κομψό κτίσμα, που σώζεται στην αρχική του μορφή και χρονολογείται μάλλον στα τέλη του 11ου ή 12ου αιώνα. Ο αρχιτεκτονικός του τύπος είναι από τους πιο χαρακτηριστικούς της μεσοβυζαντινής αρχιτεκτονικής, ημισύνθετος τετρακίονος σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο αθηναϊκού τύπου, μάλιστα ο συγκεκριμένος θεωρείται ο τελειότερος του είδους. Πρότυπο του αρχιτεκτονικού τύπου του εν λόγω ναού θεωρείται ο ναός της Παναγίας της μονής του Οσίου Λουκά. Η ποιότητά του είναι ένδειξη της σημαντικής οικονομικής και καλλιτεχνικής ακμής της Αθήνας του 11ου και 12ου αι.. Στην τοιχοδομία του δεν χρησιμοποιείται σχεδόν καθόλου συνδετικό κονίαμα. Πλίνθοι δεν έχουν χρησιμοποιηθεί πουθενά και μόνο ο τρούλος είναι οικοδομημένος με την τυπική για την εποχή πλινθοπερίκλειστη τοιχοδομία.
Είναι μια επιτομή της Αθηναϊκής Τέχνης, από την Αρχαϊκή εποχή μέχρι την εποχή κατασκευής του. Είναι χτισμένος εξ ολοκλήρου από μαρμάρινα λείψανα. Ως το ύψος των παραθύρων , οι τοίχοι είναι εξ ολοκλήρου κατασκευασμένοι με ακόσμητες μαρμάρινες πλάκες. Από εκεί και πάνω χρησιμοποιούνται spolia(αρχιτεκτονικά λίθινα αρχαιολογικά μέρη) αρχαιοελληνικά, ρωμαϊκά, παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά. Οι εξωτερικές επιφάνειες του ναού αποτελούν μια έκθεση συλλογής αρχαιοτήτων, ένα ανεπανάληπτο κολάζ 90 ετερόκλητων αναγλύφων.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΑΟΥ
Αρχικά η εκκλησία ήταν αφιερωμένη στην Παναγία τη Γοργοεπήκοο, δηλαδή την Θεοτόκο που γρήγορα και αποτελεσματικά ακούει τις προσευχές των πιστών. Υπάρχει και άλλη άποψη ότι η ονομασία της εκκλησίας προήλθε από τον Γεώργιο Πήκο, το γιατρό ιδιοκτήτη της περιοχής. Πάντως κατά τους «βυζαντινούς» χρόνους, της Ρωμανίας, ήταν ναός που πιθανότατα ανήκε στην οικογένεια των Σαρανταπήχων. Υπήρξε η επισκοπική έδρα του τελευταίου, πριν την Φραγκοκρατία, επισκόπου Αθηνών Μιχαήλ Χωνιάτη (Ακομινάτου, 1138-1222. Εορτάζεται ως Άγιος την 4η Ιουλίου).
Από το 1751 ως την Επανάσταση, η Εκκλησία ήταν ευκτήριος οίκος του Μητροπολιτικού Οίκου, που υπήρχε εκεί κοντά. Ο προαύλιος χώρος του ναού χρησίμευε ως κοιμητήριο, μεταξύ άλλων και των αρχοντικών οικογενειών Μπενιζέλων –Παλαιολόγω (λίγα μέτρα νοτιότερα διατηρείται το λεγόμενο αρχοντικό των Μπενιζέλων, προσφάτως αναστηλωμένο, που σχετίζεται με την Αγ. Φιλοθέη, Ρηγούλα Μπενιζέλου). Στα τέλη του 19ου αιώνα απομακρύνθηκαν από τον χώρο και οι τελευταίες ταφόπλακες. Μετά την απελευθέρωση από τον Τουρκικό ζυγό και από το 1839 έως το 1862 ο ναός στέγασε τη Δημόσια Βιβλιοθήκη της πρωτεύουσας.
Το 1861 με πρόταση της βασίλισσας Αμαλίας ονομάσθηκε Άγιος Σώζων, διότι το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου (εσπερινός Αγίου Σώζωντος, που εορτάζει 7 Σεπτεμβρίου) απέτυχε η δολοφονική απόπειρα κατά του βασιλέως Όθωνα, επιστρέφοντας από τη Γερμανία (η σχετική αφιερωματική εικόνα φυλάσσεται σήμερα στον Προφήτη Ηλία Παγκρατίου). Το 1863, με αφορμή την έξωση του Όθωνα και την ουσιαστική λήξη της Βαυαροκρατίας, δόθηκε στο ναό το όνομα Άγιος Ελευθέριος. Επειδή ελευθερώθηκε η Ελλάδα από τους Τούρκους και κυρίως τους Βαυαρούς, έχουμε όμως και μια ιστορική συνέχεια με το παρελθόν, την αρχαία Ελλάδα, και τη σύνδεση με τη θεά του τοκετού Ειλειθυία. Μετά την ανέγερση του καθεδρικού ναού των Αθηνών ο Άγιος Ελευθέριος χρησιμοποιήθηκε ως παρεκκλήσι, στο οποίο γίνονται βαπτίσεις και εκτίθενται σοροί επισήμων προς πάνδημο ασπασμό.
Ο ναός πανηγυρίζει στις 15 Δεκεμβρίου (εορτή του Αγίου Ελευθερίου και της μητέρας του Ανθίας), ενώ παλαιότερα εόρταζε και στις 15 Αυγούστου (Κοίμηση της Θεοτόκου).
Η θεά των τοκετών και ο Άγιος που ελευθερώνει… Λατρείες που άλλοτε μοιράζονται τον ίδιο χώρο κι άλλοτε μοιράζουν, το ίδιο απλόχερα την ελπίδα. Η θεά λέγεται Ειλείθυια, αλλά κάποιοι την αποκαλούσαν και Ελεύθια και Ελευθώ στα αρχαία χρόνια (δεν είναι καθόλου τυχαία αυτή η σύμπτωση)
Έχοντας το όνομα Ελευθέριος, κοινή ετυμολογία με την αρχαία θεότητα Ειλειθυία, προστάτιδα των επιτόκων, ο Άγιος προσέλαβε και αυτός την ίδια ιδιότητα. Είναι πανελλήνια η πίστη ότι ο Άγιος βοηθάει τις έγκυες, όπως και η τιμή που αυτές του αποδίδουν. Συχνά παλιότερα τοποθετούσαν εικόνισμά του στην κοιλιά τους μόλις άρχιζαν οι ωδίνες. Αυτός είναι και ο λόγος που λέμε “καλή λευτεριά”στις εγκύους.
ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ ΓΛΥΠΤΩΝ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ
Στα ανάγλυφα συναντώνται διάφορα μυθολογικά και συμβολικά όντα.
Ο γρύπας, με σώμα λέοντα, κεφάλι και φτερά αετού. Ο Μονοκέφαλος αετός, που χρησιμοποιούνταν ως έμβλημα στη Νέα Ρώμη, την Κωνσταντινούπολη. Ο δικέφαλος αετός, που υιοθετήθηκε για πρώτη φορά ως αυτοκρατορικό έμβλημα από τον αυτοκράτορα Ισαάκιο Κομνηνό (1057-1059), είναι σύμβολο της διπλής εξουσίας (κοσμικής και θρησκευτικής) και της κυριαρχίας των βυζαντινών αυτοκρατόρων από την ανατολή ως τη δύση. Πτηνά που πίνουν νερό από το αναβλύζον ύδωρ, την πηγή της ζωής, που είναι ο Κύριος και η Παναγία (Ζωοδόχος Πηγή).
Επίσης, ζώα και πτηνά που τρώνε από την άμπελο: Μη μεριμνάτε τι θα φάτε, φροντίζει ο Κύριος, όπως φροντίζει και για τα πετεινά του ουρανού. Ο λαγός που τρέχει, πηδά, φοβάται, πολλαπλασιάζεται εύκολα. Συμβολίζει τη παρούσα ζωή – τα γήινα. Το παγόνι, σύμβολο της αθανασίας της ψυχής, ίσως από το γεγονός ότι ήταν το ιερό πτηνό της θεάς Ήρας. Επίσης συμβολίζει τη μεγαλοπρέπεια, χάρη στα πολύχρωμα φτερά του.
Το πιο σημαντικό,σπάνιο αλλά και μοναδικό όμως μέλος του ναού είναι η Ζωφόρος με το μοναδικό εικονογραφημένο ημερολόγιο που μας έχει σωθεί από την αρχαία Αθήνα και γενικότερα από την αρχαία Ελλάδα.
Τα αρχαιολογικά μέλη του ναού είναι τόσα πολλά ,που η αρχαιολογική υπηρεσία θα μπορούσε να θέσει βέτο στην ανακατασκευή του ναού που έγινε πριν μερικά χρόνια. Είναι μοναδικός στο είδος του, με ανάγλυφες παραστάσεις από γιορτές των Αθηναίων μέχρι και απεικονίσεις των Ελευσινίων Μυστηρίων. Με μορφές μυθικές αλλά και πανάρχαιες θεότητες. Θα μπορούσαν ν αναδομήσουν ένα μοναδικό ιερό του αρχαίου κόσμου, αποσπώντας όλα αυτά τα πολύτιμα τμήματα που εντοιχίστηκαν αυθαιρέτως . Δόξα τω θεό, εκκλησίες η Αθήνα έχει πολλές… Πάσχει όμως από οικοδομήματα της αρχαίας εποχής και από ανθρώπους που θα μάθουν ότι η ιστορία μας δεν ξεκινάει από το μηδέν.
Δείτε περισσότερα στο paysanias.blogspot.gr
Σχόλια για αυτό το άρθρο