Νίκος Χατζηπαπάς: «Η τραγωδία δεν είναι θέμα επιλογής αλλά μοίρας»

Ο Νίκος Χατζηπαπάς συγκαταλέγεται στις περιπτώσεις εκείνες των δημιουργών που αντιμετωπίζουν το θέατρο, όχι ως πεδίο απλής αναπαράστασης αλλά ως χώρο έρευνας, δοκιμασίας και πνευματικής διακινδύνευσης. Σκηνοθέτης, ηθοποιός, με στέρεη παιδεία στις θεατρικές και κινηματογραφικές σπουδές, καθώς και στις γραφικές τέχνες, και με διαρκή παρουσία στη συγγραφική πράξη, συγκροτεί ένα πολύπλευρο καλλιτεχνικό πρόσωπο που κινείται με άνεση ανάμεσα στις μορφές χωρίς ποτέ να χάνει τον πυρήνα της αναζήτησης του: τη μετάβαση της σκέψης μέσα από το σώμα. Από την ίδρυσή του Μαγικού θεάτρου το 1987 έως τη δημιουργία του Helix Action Theater το 1997, η πορεία του χαρακτηρίζεται από συνέπεια σε μια αισθητική και ιδεολογική στάση που αντιστέκεται στην ευκολία! Ο Χατζηπαπάς επιδιώκει συστηματικά έργα και σκηνικές φόρμες που δεν αποστρέφονται τη ρήξη: αντίθετα την τοποθετούν στο επίκεντρο της θεατρικής εμπειρίας. Το θέατρο που τον αφορά δεν είναι προΐόν κατανάλωσης, αλλά πράξη επικίνδυνη- επικίνδυνη με την έννοια της αποκάλυψης της υπαρξιακής έκθεσης, της ηθικής πρόκλησης. Και όσο αυτό το είδος θεάτρου καθίσταται ολοένα σπανιότερο στο σύγχρονο πολιτισμικό τοπίο, τόσο περισσότερο εκείνος το αναγνωρίζει ως αναγκαίο. Η σκηνοθετική του ματιά επιμένει στη σωματικότητα του νοήματος, στην ένταση που γεννιέται όταν ο λόγος ενσαρκώνεται και μετατρέπεται σε δράση. Η έρευνα του συνδιαλέγεται με παραδόσεις, αλλά δεν υποτάσσεται σε αυτές- αντλεί από την τραγική σκέψη, από την τελετουργία, από τις πρωτοπορίες του 20ου αιώνα, για να διαμορφώσει ένα πεδίο όπου ο θεατής δεν παρακολουθεί απλώς, αλλά εμπλέκεται… Στις 19 Φεβρουαρίου στο θέατρο Μεταξουργείο παρουσιάζει σε δική του σκηνοθεσία το έργο του Γιούκιο Μισίμα ”Πορφυρό ποτάμι”. Πρόκειται για ένα κείμενο που πραγματεύεται την αυτοκαταστροφή ως αναπόδραστη συνέπεια της ανθρώπινης επιλογής, φέροντας ένα ήθος βαθιά συγγενικό με εκείνο των αρχαίων τραγωδιών- όχι τυχαία έχει χαρακτηριστεί ως μια ιαπωνική Ηλέκτρα. Η συνάντηση του Χατζήπαπα με τον Μισίμα μοιάζει, έτσι, λιγότερο με απλή σκηνοθετική ανάθεση και περισσότερο με οργανική σύμπτωση δύο κόσμων που αναγνωρίζουν στη σύγκρουση τον μόνο δρόμο προς την αλήθεια. Μέσα από αυτή τη διαδρομή, ο Νίκος Χατζηπαπάς επιβεβαιώνει μια δημιουργική ταυτότητα που επιμένει να βλέπει το θέατρο ως τόπο κινδύνου και γνώσης- ως μια πράξη που δεν καθησυχάζει, αλλά αφυπνίζει. Αν κάτι χαρακτηρίζει το έργο του, είναι ακριβώς αυτή η αδιάλλακτη πίστη ότι η σκηνή οφείλει να παραμένει πεδίο ζωντανής, απαιτητικής και, τελικά βαθιάς ανθρώπινης αναμέτρησης.

ΣχετικάΆρθρα

–Γιατί έγινες σκηνοθέτης και παράλληλα είσαι και ηθοποιός;

Δεν έγινα σκηνοθέτης από φιλοδοξία εξουσίας ούτε ηθοποιός από ναρκισσισμό. Έγινα και τα δύο από ανάγκη! Από την ανάγκη να βρίσκομαι μέσα στο θεατρικό γεγονός και όχι απέναντί του. Για μένα, η σκηνοθεσία χωρίς σωματική εμπλοκή κινδυνεύει να γίνει διαχείριση ιδεών· η υποκριτική χωρίς συνολικό όραμα κινδυνεύει να γίνει τεχνική.

Η διπλή ιδιότητα είναι μια μορφή έκθεσης. Δεν μου επιτρέπει να κρυφτώ. Με αναγκάζει να αναλάβω πλήρως την ευθύνη της πράξης, όπως ακριβώς απαιτεί και το θέατρο που με ενδιαφέρει: ένα θέατρο όπου η σκέψη περνά μέσα από το σώμα.

–Τι σε εντυπωσίασε στο έργο «Πορφυρό Ποτάμι» και αποφάσισες να το ανεβάσεις;

Με εντυπωσίασε η απουσία παρηγοριάς. Το Δέντρο των Τροπικών δεν προσφέρει ψυχολογικές εξηγήσεις ούτε ηθικά άλλοθι. Οι χαρακτήρες δεν «δικαιολογούνται». Υπάρχουν και καταστρέφονται.

Το έργο αυτό μιλά για την αυτοκαταστροφή όχι ως ατύχημα, αλλά ως συνέπεια. Και αυτό το βρίσκω τρομακτικά ειλικρινές. Σε μια εποχή που όλα εξηγούνται, ο Μισίμα τολμά να πει ότι κάποιες καταρρεύσεις είναι αναπόφευκτες. Αυτή η αλήθεια ήταν η βασική αφορμή.

–Σύστησε στο κοινό τον συγγραφέα Γιούκιο Μισίμα.

Ο Γιούκιο Μισίμα δεν ήταν απλώς ένας σπουδαίος συγγραφέας, (τρεις φορές υποψήφιος για το Βραβείο Νόμπελ). Ήταν ένα τραγικό πρόσωπο με την αρχαιοελληνική έννοια του όρου. Δεν διαχώρισε ποτέ τη σκέψη από την πράξη, ούτε την τέχνη από τη ζωή. Η γραφή του είναι εμμονική με το σώμα, την τιμή, την πειθαρχία, την ομορφιά που φθείρεται.

Η αυτοκτονία του – έκανε σεπούκου δημόσια – χαρακίρι το 1970 – δεν είναι κουτσομπολιό ή εξωτισμός· είναι το ακραίο όριο μιας σκέψης που δεν άντεχε τη διάψευση. Αυτό τον καθιστά επικίνδυνο συγγραφέα. Και γι’ αυτό απολύτως αναγκαίο…

–Γιατί το έργο θεωρείται ως η «Ιαπωνική Ηλέκτρα»;

Διότι, όπως στην Ηλέκτρα, βρισκόμαστε μπροστά σε μια οικογένεια καταδικασμένη από μέσα. Η Ικούκο δεν είναι απλώς μια γυναίκα σε κρίση· είναι μια τραγική μορφή που ζει μέσα σε έναν κόσμο όπου η αγάπη, η συγγένεια και η εξουσία έχουν συγχωνευθεί σε έναν θανάσιμο κόμπο.

Όπως στους Ατρείδες, η βία δεν έρχεται απ’ έξω. Κληρονομείται. Το αίμα ζητά αίμα. Και η πράξη γίνεται αναπόφευκτη.

–Κατά πόσο μοιάζει με τις δικές μας αρχαίες τραγωδίες;

Ομοιάζει στη δομή, αλλά κυρίως στο ήθος. Δεν πρόκειται για αφήγηση χαρακτήρων, αλλά για σύγκρουση δυνάμεων: επιθυμία, νόμος, σώμα, θάνατος. Όπως στο αρχαίο δράμα, έτσι κι εδώ, η τραγωδία δεν είναι θέμα επιλογής αλλά μοίρας.

Η διαφορά είναι ότι στον Μισίμα η μοίρα δεν έχει θεούς. Έχει μόνο ανθρώπους που δεν αντέχουν το κενό. Αυτό κάνει το έργο του τόσο σύγχρονο.

–Όταν περνάμε τα όρια, δεν είναι σαν να ανταλλάσσουμε χειραψία με το θάνατο;

Ναι. Αλλά όχι με το ρομαντικό τρόπο που συχνά φανταζόμαστε. Η υπέρβαση των ορίων δεν είναι πάντα ηρωική. Συχνά είναι αναγκαία. Όταν τα όρια έχουν χάσει το νόημά τους, η παραβίασή τους είναι απλώς το επόμενο βήμα… Στο ‘’Πορφυρό Ποτάμι’’, η χειραψία με το θάνατο δεν είναι επιλογή. Είναι αναγνώριση.

–Έχεις φτάσει ποτέ στα άκρα;

Αν δεν είχα φτάσει, δεν θα μπορούσα να σκηνοθετήσω αυτό το έργο. Τα άκρα δεν είναι θέμα θεαματικότητας. Είναι θέμα ειλικρίνειας. Το να πλησιάζεις τα όριά σου σημαίνει να δέχεσαι ότι μπορεί να μην επιστρέψεις ίδιος.

Η παράσταση αυτή είναι τολμηρή ακριβώς επειδή δεν προστατεύει ούτε εμένα ούτε τους ηθοποιούς ούτε το κοινό. Και αυτό είναι συνειδητή επιλογή…

-Ο θάνατος είναι κάθαρση ή λύτρωση;

Στην τραγωδία, ο θάνατος δεν λυτρώνει. Καθαρίζει το τοπίο. Αποκαλύπτει. Αφαιρεί τα ψεύδη.
Η κάθαρση δεν είναι παρηγοριά· είναι επίγνωση. Και συχνά είναι επώδυνη. Ο Μισίμα το γνώριζε αυτό. Γι’ αυτό ο θάνατος στο έργο του δεν είναι τέλος, αλλά αλήθεια.

–Υπάρχει μεταθανάτιος ζωή;

Ως σκηνοθέτης δεν με ενδιαφέρει η απάντηση θεολογικά. Με ενδιαφέρει τι κάνουμε πριν από το θάνατο, γνωρίζοντας ότι έρχεται. Η τραγωδία δεν ασχολείται με το μετά· ασχολείται με το τώρα που δεν αντέχεται. Αν υπάρχει μεταθανάτιος ζωή, αυτή βρίσκεται στη μνήμη και στα έργα των ανθρώπων.

–Τι καινούριο ετοιμάζεις;

Συνεχίζω να αναζητώ έργα και μορφές που δεν φοβούνται τη σύγκρουση. Το θέατρο που με αφορά δεν είναι καταναλώσιμο. Είναι επικίνδυνο. Και όσο αυτό γίνεται όλο και πιο σπάνιο, τόσο πιο αναγκαίο το θεωρώ…